Hollywood over de verschillende aspecten van bipolariteit en het belang van een juiste (familiale) omgeving...

De romantische speelfilm 'Silver Linings Playbook', waarvan de Vlaamse bioscooprelease begin dit jaar ongeveer op hetzelfde moment tot stand kwam als dat waarop hoofdrolspeelster Jennifer Lawrence de Oscar voor beste actrice tegen de boezem mocht drukken, doet het verhaal van de manisch-depressieve Patrizio Solitano jr. Na een gewelddadige afrekening met de minnaar van zijn vrouw belandt Patrizio, in de film steevast 'Pat' geheten, in een psychiatrisch ziekenhuis. Een verblijf dat overigens weinig uithaalt daar de opgesloten man zijn medicatie weigert in te nemen. Ook na zijn thuiskomst volhardt Pat in zijn verzet tegen de voorgeschreven pillen waardoor manieën en depressies elkaar met de regelmaat van de klok blijven opvolgen en Pats familiale situatie van kwaad naar erger explodeert. Uiteindelijk zetten een onbevangen psychiater, eentje met nog meer overtuigingskracht inzake het belang van de in te nemen medicijnen, en de mysterieuze Tiffany, pas weduwe geworden en op zoek naar wat afleiding, Pat terug op het juiste spoor.
In het juninummer van 'PsychoPraktijk', het Nederlandse vakblad voor psychologie, psychotherapie en psychiatrie, kreeg deze film alvast het label 'aanbevelenswaardig' mee. Al gold dit vast en zeker niet voor het volledige verloop van de prent: "De film hoedt zich voor romantisering van de bipolaire stoornis en de medicatie ervoor.(...) De effectiviteit van medicatie wordt benadrukt zonder voorbij te gaan aan de onaangename bijwerkingen ervan. Uiteraard is er ook kritiek en wordt het stereotype beeld van de gewelddadige psychiatrische patiënt bevestigd. Verder wekt de film met het romantische einde volgens critici de indruk dat 'all you need is love' voor alle problemen de oplossing is. Hoe het ook zij, een breed publiek krijgt met deze film het beeld voorgehouden dat er zelfs bij een ernstige psychische aandoening met de juiste behandeling en sociale ondersteuning perspectief is."

Van de Veldes knetterende schedels: koele geschiedenis van een geïnterneerde...

"Op een namiddag, toen ik hem een boek terugbracht, confronteerde Gerard Brasseur mij met een zonderlinge, ondefinieerbare angst. Hij zat onbeweeglijk in zijn leunstoel en had zijn hoofd met de schreeuwendste kleuren beschilderd, als van een Kongolese krijger. De verf lag in dikke, vette strepen over zijn huid en droop in zijn mond en oren.

Ik vroeg of ik iets voor hem kon doen en hij stak grijnzend zijn tong uit, beschilderd met het hatelijkste geel dat ik ooit heb gezien.

Toen ik de volgende dag merkte dat het geweldige hangslot verdwenen was, wist ik dat Gerard Brasseur was overgebracht naar de bijzondere afdeling waar, zo beweerde de brochure van het asiel, 'ernstig zieke patiënten met toewijding verzorgd werden door een deskundig personeel'."

(uit: R. van de Velde, 'De knetterende schedels. Waarin opgenomen: De knetterende schedels & Recht op antwoord'. 2001, Nijgh & Van Ditmar (Amsterdam/Antwerpen), p. 75)

In de jaren '50 raakte Roger van de Velde (1925-1970), schrijver, journalist en leerling/vriend van Willem Elsschot, als maagpatiënt verslaafd aan pijnstillers. Palfium R-875: aanvankelijk doeltreffender dan morfine en zonder schadelijke nevenwerking. Van de Velde kon niet meer zonder zijn dagelijkse dosis Palfium. Ook toen dit fameuze pijnstillende medicijn, wegens erg verslavend, op de lijst van de verboden middelen werd gezet. Zestig pillen in plaats van de gebruikelijke vier. Geen dokter wou toen nog de verantoordelijkheid dragen voor de zwaar verslaafde Boomse reporter. Ook met drank dacht Van de Velde de pijn en angst, als gevolg van verschillende maagoperaties, te kunnen stelpen. Tijdens een alcoholcontrole in september 1961, toen de totaal benevelde schrijver aan de linkerkant van de weg reed, vond de politie vervalste doktersvoorschriften in zijn auto. Van de Velde werd gearresteerd en diende, omdat zijn advocaat de journalist een gevangenisstraf wou doen ontlopen door hem op het ogenblik van de feiten ontoerekeningsvatbaar te laten verklaren, een psychologisch onderzoek te ondergaan. Een totale afwezigheid van spontane, emotionele reflexen, zware karakterstoornissen en schizoïde introvertie declareerde deze doorlichting. Op basis van deze vaststelling werd Roger van de Velde op 20 februari 1962 geïnterneerd. Omdat hij tegen zichzelf in bescherming diende genomen te worden. Zijn verslaving aan pijnstillers werd nooit aangepakt - geïnterneerden hadden en hebben nog steeds geen recht op medische of therapeutische behandeling - en telkens de man voorwaardelijk vrijkwam, ging het onmiddellijk weer richting gevangenis of psychiatrisch centrum. Zes van zijn laatste acht levensjaren bracht Van de Velde in eenzame opsluiting door. Van Anwerpen tot Boechout en van Merksplas tot Mortsel.

In 1969, een dik jaar voor zijn tragische dood in een Antwerps café, verscheen het boek 'Knetterende schedels'. In deze getuigenis in twintig korte hoofdstukjes doet Van de Velde op afstandelijke, realistische wijze verslag vanuit enorme slaap- en leefruimtes - die iedere vorm van privacy dienden te ontnemen - en heterogeen samengestelde psychiatrische patiëntengroepen. Met in de lucht: de voortdurende dreiging van agressie, medicatie en repressie.
Kort daarop kwam het opmerkelijke pamflet 'Recht op antwoord' waarin Van de Velde de censuur hekelt die uitging van de overheid naar aanleiding van zijn boek 'Galgenaas' (1966), het verhaal over zijn periode als geïnterneerde in verschillende Belgische gevangenissen. De schrijver kreeg toen namelijk een publicatieverbod opgelegd waarbij hem zelfs zijn schrijfmachine werd ontnomen. Dit gebeurde vermoedelijk naar aanleiding van de lovende (literaire) kritieken en de uitvoerige media-aandacht die Van de Velde voor 'Galgenaas' te beurt viel. Ook de abominabele en vaak onrechtvaardige Belgische procedure tot internering wordt in de klachtenbundel 'Recht op antwoord' op rake wijze uit de doeken gedaan. In het nawoord bij de dubbele uitgave 'De knetterende schedels & Recht op antwoord' (2001) staat te lezen dat "'Recht op antwoord' ook in de 21e eeuw een actiemiddel kan zijn om de hardnekkige wantoestanden bij internering aan de kaak te stellen."

Eind mei herneemt het theatercollectief 'Olympique Dramatique' de voorstelling 'Van de Velde. J'aimerais mieux de bouche vous le dire (sic)', onlangs voor het eerst op de planken gebracht. De door Erik Vlaminck geschreven theatertekst is gebaseerd op het kleine oeuvre van deze opmerkelijke, vergeten Antwerpse schrijver. "Anno 2012 blijft de (niet-)behandeling van geïnterneerde gevangenen in België nog steeds een welvaartsstaat onwaardig," zo weet ook 'Toneelhuis' op zijn website. Mensen die het ontluisterende dubbelboek 'Knetterende schedels & Recht op antwoord' zelf willen lezen, kunnen altijd in onze bibliotheek terecht. Ook de beklijvende documentaire 'Ik zeg altijd de waarheid, maar niemand gelooft mij!' van het Gentse sociaalartistieke collectief 'Victoria Deluxe' behandelt schrijnende interneringstoestanden die, sinds Van de Veldes openbaring, nog maar weinig veranderd lijken te zijn.

Angstvisioenen over een naderende superstorm...

Na 'Simple Simon', over een jongen met Asperger en de onvoorwaardelijke vriendschap met zijn broer; de onverzadigbare seksverslaafde Brandon Sullivan in 'Shame' en de bizarre driehoeksverhouding Freud-Jung-Spielrein in 'A Dangerous Method', loopt vanaf deze week de prent 'Take Shelter' in het roodpluchen van de Vlaamse bioscoopzalen. Opnieuw een film die een aantal geestelijke gezondheidsthema's opraapt. In dit reeds verschillende malen bekroonde verhaal speelt de Amerikaanse acteur Michael Shannon de rol van Curtis LaForche. Deze man is als de dood dat hem hetzelfde lot beschoren is als zijn schizofrene moeder die op jonge leeftijd in een psychiatrische instelling belandde. VRT-filmrecensent Ward Verrijcken was danig onder de indruk: "'Take Shelter' is een bevreemdende studie van hoe krachtig en tegelijk verraderlijk het menselijke brein kan zijn. Curtis beseft aanvankelijk goed genoeg dat hij gegijzeld wordt door z’n eigen psychoses, maar toch kan hij er niet tegen vechten. Hij vindt het ook heel moeilijk om hulp te vragen, en wanneer hij toch bij een goedmenende, maar inefficiënte therapeut terecht komt, haalt dat weinig uit. (Hier geven de filmmakers ook even kritiek op het slecht georganiseerde Amerikaanse gezondheidssysteem, zonder evenwel aan het preken te slaan.)(...) We worden verondersteld te aanvaarden wat Curtis voelt en vreest zonder dat daar een grootse catharsis op volgt die zijn mentale staat ‘oplost’. Wat vooral heel duidelijk wordt, is het isolement waarin patiënten met zulke psychoses terecht komen."
De vier meest recente boekuitgaven die in onze bibliotheek het trefwoord 'psychose' kregen opgeplakt en kunnen worden uitgeleend, heten...

Het blauwe kind
Henry Bauchau
2011, De Bezige Bij (Antwerpen), 383 p.

Henry Bauchau, romanschrijver, dramaturg en psychoanalyticus, vertelt het verhaal van Orion, een psychotische jongeman, die met zijn gewelduitbarstingen zijn omgeving de stuipen op het lijf jaagt maar dankzij zijn artistieke talent aan het eind van het boek toch nog goed terechtkomt. Gemodelleerd naar een van Bauchaus vroegere patiënten heeft Orions stoornis te maken met de hartoperaties die hij als kleuter onderging. Sinds die traumatische ervaringen krijgt de jongen het woord 'ik' niet meer over de lippen, spreekt hij voortdurend in de derde persoon en ziet hij constant paarden door de straten galopperen. Door zijn creativiteit te stimuleren haalt zijn therapeute, de jongeman uit zijn psychische ellende.


MKT+: Individualisiertes Metakognitives Therapieprogramm für Menschen mit Psychose
Steffen Moritz, Ruth Veckenstedt, Sarah Randjbar en Francesca Vitzthum
2011, Springer (New York/Dordrecht/Heidelberg/London), 177 p. + cd + therapiebladen

Het 'Individualisiertes Metakognitives Therapieprogramm' (MKT+) is een behandelmethode voor mensen met psychose waarin gedragstherapeutische technieken bij schizofreniebehandeling met nieuwe bevindingen uit de cognitieve gedragsherapie met elkaar worden gecombineerd. Bedoeling is om schizofrene patiënten te stimuleren hun denkfouten, die doorgaans ontstaan als gevolg van de dikwijls voorkomende waansymptomen, te erkennen om ze tenslotte uit te schakelen. Dit therapieboek bevat, naast 250 bijgeleverde therapiebladen, een cd waarop werkmateriaal staat verzameld die in het kader van het therapieprogramma MKT+ nuttig kan zijn. Verder zijn heel wat creatieve oefeningen, voorbeelden, evaluatie-instrumenten en een stand van zaken in het cognitief onderzoek naar schizofrenie opgenomen.

Hersenspinsels: waarom we dingen zien, horen en denken die er niet zijn
André Aleman
2011, Atlas (Amsterdam/Antwerpen), tweede druk, 222 p.

Volgens André Aleman, hoogleraar cognitieve neuropsychiatrie in Groningen, bestaat er geen scherp onderscheid tussen gezond en gek. Hij spreekt over een continuüm waarbij ook gezonde mensen hallucinaties of wanen kunnen hebben. Wel is er een overgang van normaliteit via schizotypie naar schizofrenie. Aan de hand van beroemde en klassieke experimenten legt Aleman de werking van de hersenen op het gebied van onze waarneming uit. Zo meent hij dat er wellicht iets mis gaat in onze hersenen ter hoogte van de plek waar oude van nieuwe informatie wordt gescheiden en dat deze foutieve verwerking waarnemingen tot hallucinaties en denkstoornissen tot wanen doet leiden. De auteur doet ook een aanzet tot therapeutische interventies bij cognitieve stoornissen.

Psychosis and spirituality: consilidating the new paradigm
Isabel Clarke
2010, Wiley-Blackwell (Malden), second edition, 304 p.

De auteur brengt teksten samen die het verband verkennen tussen de beleving van psychose en spiritualiteit. Zowel de neuropsychologie van religieuze ervaringen als filosofische overwegingen bij de discontinuïteitshypothese zijn aspecten van dit verband die in deze uitgave worden behandeld. Verder is er aandacht voor onderzoeksresultaten en klinische implicaties zoals leren omgaan met stemmen.

Onlangs in de media en nu al bij ons in de rekken...

Psycholoog-filosoof Jan De Vos en auteur-gezinstherapeut Bart Vercauteren: twee auteurs die de jongste tijd moeilijk kunnen klagen over te weinig (nationale) media-aandacht voor hun recentste worp. De eerste waarschuwde onlangs in een boekenbijlage nogmaals voor de zogeheten homo psychologicus terwijl de literaire kritiek voor die laatste dan weer niet zo mals was.
Niet overtuigd? Kom dan gewoon eventjes tot in ons documentatiecentrum om beide boeken uit te lenen.

"Wanneer iemand bij een therapeut op consult komt kan die ook vragen waarom die man of vrouw denkt dat psychologie zou kunnen helpen, in plaats van meteen in hulpverleningstermen te beginnen redeneren. Wanneer we beseffen hoezeer we dagelijks in psychologische termen denken, realiseren we ons misschien ook dat het anders kan en dat dit niet de enige waarheid is. Je zou dus kunnen stellen dat ik voor een soort inzichtstherapie pleit, wat mijn betoog reduceert tot alweer een facet van diezelfde psychologisering natuurlijk. Het probleem is dat iedere kritiek op de psychologie heel snel weer ingekapseld wordt. Soms voel ik me een atheïst die in dialoog gaat met een gelovige, al zijn argumenten op tafel legt en volstrekt gelijk krijgt van die gelovige waarna deze heel serieus vraagt wat je van de onbevlekte ontvangenis denkt."

(De Morgen, 04/01/2012, journalist Marnix Verplancke in gesprek met Jan De Vos)

"Vercauteren gebruikt zijn ervaringen in de ambulante geestelijke gezondheidszorg om een boom op te zetten over het uitzichtloze van die 'zorg'. Patiënten worden definitief afgeschreven op het moment dat ze binnenkomen. Vercauterens hoofdpersoon, de verzorger Martin De Bruyne, kan daar moeilijk mee leven; het komt tot een kortsluiting tijdens een werkreisje naar Italië, waar hij een patiënte moet gaan ophalen. Het leidt tot een omkering van de verhouding verzorger-patiënt, gezonde-zieke.(...) Vercauteren verliest zich in gepsychologiseer en in flashbacks over de rotjeugd van hun personages. De volwassene is onveranderlijk het hulpeloze eindproduct van zijn of haar jeugd: een mensbeeld dat zelfs voor een assisenjury niet meer werkt. Concreet: een godsdienstwaanzinnige incestpleger, alsook een marginale moeder die kleine Martin in onderlijfje naar de sportles stuurt.Trauma’s groot en klein, nooit zomaar eentje, want zoals bij de slager mag het altijd gerust ietsje meer zijn."

(De Standaard, 02/12/2011, recensent Mark Cloostermans bespreekt de roman Een ziel van glas)

Ook op zijn (ver)nieuw(d)e website brengt Felix Sperans nieuws uit de psychiatrie!

Op zondag 28 augustus liet Felix Sperans het volgende bericht na op zijn Facebookprofiel: "Goedemorgen allemaal!/Ik heb me nog maar eens uit de naad gewerkt en een nieuwe website aangemaakt. Nu had ik graag geweten wat jullie ervan vinden. Alle suggesties ter verbetering zijn welkom. "Kritiek is gratis advies," wist mijn vader zaliger al. En dat was een wijs man. Laat de opmerkingen maar komen./Prettige zondag nog,/Felix."

Zijn nieuwe website vind je door hier te klikken. Heb je liever een boek of een publicatie waaraan dit bijzonder actief schrijvertje-van-alles met een uniek geestelijk gezondheidsgeluid een bijdrage leverde dan kan je alvast in ons documentatiecentrum terecht. Nagenoeg alle werken van Sperans zijn bij ons uitleenbaar...

Tegen heug en meug: lijdensweg van een depressieve angsthaas
Sperans, F.
219 p.
2011
In deze autobiografie komt de levensvisie van Felix Sperans aan bod: zijn moeilijkheden onderweg en hoe hij die weer te boven komt. Felix bekijkt de voornaamste levensvragen van alle kanten om tenslotte de voor- en nadelen ervan af te wegen. Bedoeld voor mensen met sombere buien, hun familie, vrienden, kennissen maar ook voor hulpverleners verschaft het verhaal van Felix Sperans, die enkel oog heeft voor de hoofdlijnen in het leven, een hoop inzichten voor onderweg.

Gek.nl ontdekt zot.be: dialoog tussen twee psychiatrische patiënten
Sperans, F. en Good, E.
156 p.
2007
De auteurs ontmoetten elkaar op een internetforum voor manisch-depressieven. Zij was hem opgevallen vanwege de originele en diepzinnige gedachten die zij daar postte. Hij heeft haar vervolgens voorgesteld om per e-mail van gedachten te wisselen over hun ervaringen met de psychiatrie en over fundamentele onderwerpen als leven, dood, religie en spiritualiteit. Hun e-mailwisseling is in dit boek vastgelegd.

Alles wat u altijd al wilde weten over psychiatrie maar nooit durfde te vragen
Gestel, G. Van, Craeymeersch, M., Sperans, F. en Hert, M. De
192 p.
2005
Dit boek geeft antwoorden op vragen over psychiatrie. Hierbij komen de drie protagonisten bij psychische problemen aan het woord: de patiënt, met naast of achter hem de therapeut en daarnaast familie en/of vrienden. In dit boek getuigen verschillende patiënten en hun familieleden over hun ervaringen met de psychiatrie.

Psychiater vermoord
Sperans, F.
125 p.
2004
Deze misdaadroman speelt zich af in een Vlaamse psychiatrische kliniek waar een psychiater werd vermoord. De rechercheurs kunnen de dader niet vinden. Tegen beter weten in verdenken ze dan maar alle psychiatrische patiënten die op het ogenblik van de moord in de kliniek verbleven. Uiteindelijk blijft nog één hoofdverdachte over; een zekere Erik die zelf besluit om op onderzoek te gaan.

Zo word je gelukkig
Sperans, F.
118 p.
2004
In 'Zo word je gelukkig' laat Felix Sperans vijftig gelukkige mensen uitleggen hoe en waarom zij gelukkig zijn geworden. Ieder van hen blijkt over een doodeenvoudige methode te beschikken die hen ooit gelukkig maakte.

Ieder zijn waanzin: grensgeschriften
Vanholle, K., Verbruggen, D., Luciaan, F., Brussel, A. Van, Coucke, W., Broecke, A. Van den, Wuytens, H., Sperans, F., Dilen, D. en Hemmerechts, V.
Deus ex Machina, tijdschrift voor actuele literatuur
Nr. 108, maart 2004, 96 p.
Dit tijdschrift bevat een bundeling van teksten van mensen/schrijvers met psychische problemen. De bedoeling van deze geschriften is het doorbreken van normen die in de wereld van de literatuur zelf gangbaar zijn.

Vader waarom leven wij: het filosofenparadijs. Onder vrienden gezegd en gezwegen
Sperans, F.
244 p.
2002
Felix Sperans bevraagt in dit boek, naast filosofen en theologen, ook 'gewone' mannen en vrouwen over de zin en de onzin van dit leven. Hij trok er zelfs voor naar Zwitserland. Ook aan familieleden, vrienden en kennissen heeft hij zijn levensvragen gesteld.

Gesprekken met gekken
Sperans, F.
135 p.
2000
Vijfenvijftig psychiatrische patiënten vertellen aan de auteur hun levensverhaal. Wat velen niet kwijt wilden aan psychologen en psychiaters, vertrouwden ze Sperans toch toe.

Bij de psychiater: kroniek van een psychiatrische aandoening
Hert, M. De en Sperans, F.
205 p.
1997
Brievenboek tussen Felix, een patiënt met een ernstige psychiatrische stoornis, diens vrouw en een psychiater. Deze briefwisseling kwam er op initiatief van de patiënt. Terwijl hij de dokter met vragen, bedenkingen en humoristische schimpscheuten bestookt, antwoordt die met commentaren en raadgevingen.